Słownik terminów używanych w młynarstwie wietrznym.

Artykuł ten zawiera terminy związane z wiatrakami. Mam nadzieję, że dzięki niemu łatwiej będzie się Tobie poruszać po tej witrynie. Po kliknięciu w ikonkę z lewej strony, wyświetli się w nowym oknie powiększone zdjęcie.

Opracowany na podstawie:

  • Krygier E., Wiatraki w dawnym powiecie śremskim, Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie, t. 22, Szreniawa 2001 s.151-196
  • Maj R., Młyny wietrzne w powiecie bialskim, IV Liceum Ogólnokształcące im. S. Staszica w Białej Podlaskiej, Biała Podlaska 2005
  • Święch J., Tajemniczy świat wiatraków, ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE TOM XLIV, Łódź 2005
  arfa drewniana rama z drucianą siatką o różnej gęstości oczek do przesiewania ziarna
baba mała  baba pionowy element kołowrotu, na który nawija się linę lub łańcuch umocowany do dyszla; pomaga w obracaniu wiatraka do wiatru
 bęben hamulcowy mały bęben hamulcowy walec, na który jest nawijana lina poruszająca prasę od hamulca
 bicycho małe biczysko (bicycho) element hamulca wiatraka, belka łącząca stawidło opasujące koło z prasą
 biegun biegun górny, ruchomy kamień młyński
 bruzdy małe bruzdy Rowki wykuwane w kamieniach młyńskich na ich powierzchni roboczej. Ich głębokość zależy od rodzaju ziarna oraz otrzymywanej mąki. Bruzdy poprawiają rozcierania ziarna, chłodzą mlewo i ułatwiają jego przesuwanie się na zewnątrz kamieni.
 bursztyk bursztyk (buśtyk) górna belka nośna osi skrzydła, tkwiąca w głowicy wału; niekiedy jeden z bursztyków jest wykonany ze stali
 burtnice małe burtnica ramię skrzydła (śmigi), do którego są przymocowane końce mieczy i knapy
 cap mały cap (czop)
wierzchołek sztembra, na którym osadzona jest mącznica; wystający element wału
 cewie małe cewie (cewka, cewia, sześciornica) koło trybowe osadzone nieruchomo na wrzecionie lub na wale pionowym. Tworzy je para tarcz o różnych średnicach, połączonych kołkami (laskami). Służy ono przeniesieniu napędu z koła palecznego na biegun.
 cylinder cylinder odsiewacz cylindryczny do mąki; ma kształt sześciokątnego graniastosłupa, którego ściany pokryte są gazą młyńską (dawniej mosiężną siatką);
 czapa czapa (chełm) obracalna część budynku wiatraka holenderskiego
 drzwi mączne drzwi mączne prowadzące na pierwszą kondygnację, odbierano przez nie mąkę
drzwi wejściowe drzwi wejściowe prowadzące na pierwszą kondygnację wiatraka; w wielu młynach pełniły równocześnie rolę drzwi mącznych
 drzwi zbożowe drzwi zbożowe prowadzące na drugą kondygnację, dostarczano przez nie zboże
 dranice dranice "darte"ręcznie wąskie, długie deszczułki równej grubości, służące do krycia dachu, pobijania ścian
 dusiec dusiec element hamulca wiatraka, krótka, pozioma belka dociskająca stawidło do koła palecznego
 dyszel mały dyszel drąg służący do obracania wiatraka śmigłami w kierunku wiatru
  dziadek kołek tkwiący w niskiej obudowie kamieni z przywiązanym sznurkiem przyciągającym żabę do sochy; reguluje równomierny zasyp ziarna w oko kamienia młyńskiego
 elewator elewator podnośnik taśmowo-kubkowy transportujący mlewo z dolnej kondygnacji na górną
 fartuch fartuch płócienna płachta zakrywająca front skrzyni mącznej przybita od góry, wpuszczana dołem do środka
 fazy fazy szerokie bruzdy na powierzchniach mielących kamieni młyńskich
  francuzy potoczna nazwa kamieni młyńskich, produkowanych z cementu i osadzonych w nim kawałków kwarcu sprowadzanego z Francji; zapewniały dużą dokładność w mieleniu zboża
 ganek ganek (mostek)
pomost wejściowy do koźlaka i paltraka
  garnek duży złożenie kamieni francuskich
  garnek mały złożenie kamieni ślązaków
 głowica głowica (głowa, łeb wału) zakończenie wału skrzydłowego, w którym osadzone są naprzeciwlegle bursztyki skrzydła wiatraka; pierwotnie wykonywano je całkowicie z drewna, potem ze stali.
 gonty gonty deszczułki krótsze od dranic, o klinowym przekroju. W szerszym brzegu jest wykonany rowek, w którym mieści się cieńszy brzeg sąsiedniej deszczułki. Używane głównie do krycia dachu.
 holender holender wiatrak wieżowy o nieruchomym budynku postawionym na rzucie koła lub wieloboku oraz ruchomym dachu (czapie, chełmie), obracającym się wraz ze skrzydłami
  jagielnik mlewnik kamienny do produkcji kaszy jaglanej z prosa
 jarzmo jarzmo żelazna, najczęściej kowalskiej roboty,  klamra zamykana na śrubę z nakrętką spinająca bursztyki i szpice oraz łeb wału skrzydłowego
 kachelek kachelek łożysko z gniazdem na wrzeciono kamienia, znajduje się na podeldze
 kamienie kamienie młyńskie kamienie specjalnie przystosowane do mielenia zboża; najczęściej ze skał o strukturze gruboziarnistej, odpornych na ścieranie; do ich wyrobu najczęściej używano piaskowca szydłowieckiego, śląskiego, krakowskiego, bazaltu, porfiru, kwarcu; waga nowego kamienia to około jedna tona, dla zabezpieczenia przed pęknięciem czy uszkodzeniem, były opasane żelaznymi obręczami
 kark kark wału (szyja)
część wału skrzydłowego obracająca się w łożysku na podwalnicy
 klatka klatka ruchoma część wiatraka koźlaka, stanowiąca właściwy budynek, mieszczący mechanizmy młyńskie. Osadzona jest za pośrednictwem mącznicy i pojazdów na sztembrze.
 knapa knapa poprzeczny element konstrukcji szkieletu śmigła, ukośnie umocowany do krótszej części miecza
 koło klinowe koło klinowe pionowe koło z klinowym wycięciem na jego zewnętrznym obwodzie
 koło paleczne koło paleczne drewniane koło zamontowane na wale skrzydłowym z osadzonymi na powierzchni bocznej palcami zazębiającymi się z kołkami cewia. przenosi ono ruch obrotowy wału na ruch kamieni młyńskich
 koło pasowe koło pasowe walcowate koło, na którym obracały się pasy transmisyjne
 koło trybowe koło trybowe pionowe lub poziome koło, w którym zęby umieszczone sa na jego zewnętrznym obwodzie
 kołowrót kołowrót urządzenie do nawijania liny lub łańcucha przymocowanego do dyszla i obracające wiatrak
  korczyna korytko ustawione pod koszem zasypowym, którym zsuwa się ziarno w oko kamienia młyńskiego
 kosz kosz czworoboczna skrzynka umieszczona nad złożeniem kamieni, służąca do wsypywania ziarna przeznaczonego do zmielenia
 kozioł kozioł (stolec wiatraczny, podbudynek) nieruchoma podstawa koźlaka, składa się z pary skrzyżowanych podwalin (przyciesi) zaczopowanego w nich sztembra , zastrzałów (kozłów) i siodła.
 koźlak koźlak najstarszy typ wiatraka, charakteryzuje się ruchomą bryłą - cały budynek młyna obracany jest wokół sztembra; nieruchome podparcie wiatraka nosi nazwę kozła, stąd też jego nazwa.
 krzyżak krzyżak skrzyżowanie podwalin, na których spoczywa cały ciężar wiatraka koźlaka. Ułożony jest na kamieniach polnych lub na murowanym fundamencie.
 krążyna krążyna drewniane, kołowe podstawy, stanowiące element holendra i paltraka; między nie montowano prowadnice z rolkami; krążyna dolna była nieruchoma, a górna na której montowano ruszt, była ruchoma
 leżak leżak (spodek) dolny, nieruchomy kamień młyński
 łubie łubie (balia)  obudowa drewniana lub metalowa na złożenie kamieni młyńskich, zapobiegająca rozsypywaniu się mąki
  mazury kamienie młyńskie produkowane z szydłowieckiego piaskowca
 mącznica mącznica (belka mączna) główna belka nośna wiatraka koźlaka, osadzona poziomo na sztembrze; podtrzymuje całą konstrukcję wiatraka
 miecze miecz poziomy element konstrukcji skrzydła, przechodzący przez szpicę; z jednej strony miecze kończą się w burtnicy, z drugiej są na nich zamontowane knapy
 mlewnik mlewnik walcowy (walce)
walec metalowy służący do mielenia ziarna z dużą precyzją, zastępował, lecz nigdy całkowicie nie wyparł tradycyjnego złożenia kamieni młyńskich; miał większą wydajność niż kamienie młyńskie
 młynisko młynisko teren, na którym sytuowano wiatrak, o granicach wyznaczonych zasięgiem dyszla oraz skrzydeł będących w ruchu
  na dole pierwsza kondygnacja
  na górze druga kondygnacja
  mlewo zmielone ziarno poddawane kolejnemu procesowi mielenia
 naczółek naczółek (ścięcie)
ukośne ścięcie dachu od strony śmig
  napirzyć śmigi włożyć lub wyjąć ze skrzydeł elementy zapierzenia, w zależności od warunków wietrznych
 naprożnice naprożnice belki nośne ściany wietrznej i tylnej, leżące na pojazdach
 narożnik narożnik narożny słup konstrukcji ścian
 obitka obitka opierzenie ścian wiatraka, oszalowanie deskami
  oczep wieniec czterech górnych belek klatki wiatraka
 okiennica okiennica wyjście na wał
  okno otwór nad drzwiami mącznymi na drugiej kondygnacji wiatraka
 oko oko otwór w kamieniu młyńskim
 ostrzenie ostrzenie (nakuwanie) wykuwanie bruz na powierzchni mielącej kamieni młyńskich
  pakarnia pojemnik skrzynkowy na odsianą mąkę
  pal krótka oś żelazna lub drewniana, wokół której obraca się wiatrak paltrak
 paltrak paltrak wiatrak, w którym budynek obraca się na kolistej szynie wmurowanej w fundament
 palec palec tryb osadzony w kole palecznym
 paprzyca paprzyca rozwidlona żelazna sztabka umieszczona na spodniej części górnego kamienia, leży na wrzecionie i służy do przeniesienia obrotowego ruchu cewi na kamienie
 perlik perlik (kiecaber)  mlotek o końcach pokrytych nacinkami w kształcie stożków, służy do wyrównywania powierzchni mielących kamieni
 pióra pióra (napiór, lotki) darte deszczułki sosnowe lub jodłowe, zdejmowane lub dokładane do skrzydeł wiatraka w zależności od siły wiatru
 podelga podelga krótka beleczka systemu regulacji rozstawu kamieni, na niej jest ulokowany kachelek
 poduszki poduszki drewniane elementy łączące ze sobą mącznicę i sztember
 pojazdy pojazdy (poślizgi) dwie równoległe, ruchome belki położone na siodle, obejmujące z dwóch stron sztember, wokół którego się obracają,; stanowią elementy nośne wiatraka; na wystających poza wiatrak końcach opiera się pomost, z którego wchodzi się do środka wiatraka
 prowadnica prowadnica (szyna) metalowa szyna przymocowana do krążyny ułożonej na fundamencie paltraka; toczą się po niej żelazne rolki w paltraku i holendrze
 podwalnica podwalnica gruba, duża belka, zazwyczaj dębowa, z łożyskiem w którym obraca się wał
 podwalniczka podwalniczka krótka belka z lożyskiem, w którym obraca się cienki koniec wału
  pytel prymitywny odsiewacz mąki w kształcie rękawa uszytego z rzadko tkanego materiału lub jedwabiu
  razówka zboże przemmielone jeden raz; mąka ciemna i grubo zmielona
 prasa prasa  element systemu hamulcowego wiatraka, pozioma belka usytuowana wzdłuż ściany, podnoszona lub opuszczana powoduje zaciśnięcie lub rozluźnienie hamulca
 regulator mały regulator urządzenie do automatycznego regulowania rozstawu kamieni, działające na zasadzie siły odśrodkowej
 rękaw rękaw wykonany z grubego płótna, podłączony do koryt spustowych, przez które przechodzi mlewo
 rolki rolki kółka wykonane z żelaza, na których obraca się budynek paltraka, w holendrze zaś jego czapa
 rygle rygle poziome elementy konstrukcji ścian
 rygle mączne rygle mączne główne elementy konstrukcji ścian bocznych, spoczywające na końcach mącznicy
  ryzak z zasuwką drewniane koryto prowadzące z górnej kondygnacji na dolną, którym zsypywały się otręby, śruta itp.
 serce serce pierwszy pierścień kamieni wokół oka we francuzach
 siodło siodło cztery płaskie belki, ułożone poziomo wokół sztembra, stanowiące płaszczyznę, na której spoczywają i obracają się pojazdy podtrzymujące od spodu budynek wiatraka
 socha socha pionowa, żelazna, ruchoma oś, tkwiąca w sztodze, przechodząca przez cewie i dolnym rozwidleniem obejmująca paprzycę
 staciwa staciwa konstrukcja dla kosza zasypowego
 stawidło stawidło  urządzenie hamulcowe w wiatraku, drewniane obejmy nałożone na koło paleczne
  szneka z gwintem korytko skrzyni mącznej odprowadzające mlewo do skrzyni, wewnątrz znajduje się drewniana ślimacznica
 szpica szpica pionowe elementy konstrukcji szkieletu śmigła, stanowiące przedłużenie od zewnętrznej strony bursztyka
 szprosy szprosy poziome elementy odsiewacza w skrzyni mącznej, łączące szpryszki; do nich przybijano gazę młyńską
 szpunt szpunt klin zamykający gniazdo osadzenia sochy w sztodze
 sztember sztember (sztymber, król) pionowy słup osadzony w miejscu skrzyżowania podwalin, u góry zakończony czopem, na którym obraca się mącznica
 sztoga sztoga belka w której tkwi koniec sochy
 od cylindra ściana od cylindra ściana boczna od strony skrzyni mącznej, lewa patrząc od strony drzwi wejściowych
 ode drzwi ściana ode drzwi ściana wejściowa
 od stawidła ściana od stawidła ściana boczna prawa, patrząc od strony drzwi wejściowych
 odwietrzna ściana odwietrzna ściana od strony skrzydeł wiatraka
  ślązaki kamienie młyńskie wykonane z piaskowca
 śmiga śmiga skrzydło wiatraka, młyn wietrzny ma dwie śmigi i cztery końce
 śruba śruba urządzenie do podnoszenia kamieni młyńskich (rysunek pochodzi z książki prof. Jana Święcha Tajemniczy świat wiatraków)
 wał skrzydłowy wał poziomy wał napędowy z przytwierdzonymi skrzydłami i osadzonym kołem palecznym, główny wał transmisyjny mechanizmu napędowego wiatraka
 winda winda system kół i przekładni pozwalający na podnoszenie i opuszczanie worków ze zbożem i mąką
 wrzeciono wrzeciono pionowa żelazna oś ruchoma, na której spoczywa wierzchni kamień (biegun) za pośrednictwem paprzycy; dolny koniec wrzeciona spoczywa w kachelku umieszczonym na sztodze
 wystawa wystawa (okap) nadwieszona część dachu, wystająca poza lico ściany wejściowej, zazwyczaj podparta dwoma prostymi lub ozdobnymi  zastrzałkami
 zapinka zapinka element mocujący płachtę do szpicy i do burtnicy (razem z żabką)
 zastrzał zastrzał ukośna belka lub słupek, wzmacnia i usztywnia konstrukcję
 zastrzałki zastrzałki ozdobnie wycięte elementy podpierające wystawę przy słupach narożnych
  zasypać ziarno wsypać ziarno do kosza zasypowego
 żaluzja mała żaluzja młodszy typ napióru, tworzą go pióra (lotki) osadzone osiowo, prostopadle do śmigi, można je odpowiednio nachylać do wiatru
  złożenie kamieni młyńskich zestaw dwu leżących poziomo jeden na drugim kolistych kamieni: dolnego (leżak) - nieruchomego, i górnego (biegun)  - ruchomego, obracanego przez wrzeciono.
  żubrownik złożenie kamieni młyńskich służące do obłuskiwania ziarna (wstępna obróbka).